Basın Bülteni :'Balkanlar ve Göç' belgeseli 16 Nisan -19.30’da TRT 2’de yayında  

 

Daha önce sadece TRT2 programında yayınlanan “Balkanlar ve Göç”
belgeseli TRT INT programında da 20.05.2005 tarihinden
itibaren saat 22.35'te yayınlanmaya başlayacaktır.
 

1989’da Bulgaristan’dan Anadolu’ya yönelik Türk göçü, insanlık tarihinin gördüğü en  büyük dramlardan, ayrılıklardan biridir. Fakat bu, bölgeden Türkiye’ye yaşanan ilk göç değildir. Çünkü, Balkanlardan Türkiye’ye yönelik göçlerin ve acıların tarihi 17. yüzyıla kadar gitmektedir. Asıl yoğun muhaceret ise 18. yüzyılın başından itibaren yaşanmıştır. Hatta 1927 yılına gelindiğinde, 11 milyona ulaşan Türkiye Cumhuriyeti nüfusunun, 7 milyonunun göç sonucunda Anadolu’ya geldiği saptanmıştır. Doğal olarak bu denli yoğun göç hareketi, pek çok araştırmacının da dikkatini çekmiştir.  Bunlardan biri olan Amerikalı tarihçi Justin McCarthy, son iki yüzyıldır Balkanlardan Türkiye’ye yönelik  göçlerle ve sonuçlarıyla  ilgili olarak şu değerlendirmeyi yapmaktadır: “Balkanlardaki Müslümanların çoğu gitmiştir. Ya ölmüşler ya da göç etmek zorunda bırakılmışlardır. Kalanlar Yunanistan’da, Bulgaristan’da, Yugoslavya’da adacık durumundaki yerleşim bölgelerinde yaşamaktadırlar. Ayaklanmalar, savaşlar sırasında İmparatorluğun çeşitli bölgelerinde çoğu Türk olan milyonlarca Müslüman ölmüş; milyonlarcası da Türkiye’ye sığınmıştır. 1821 ile 1922 yılları arasında Müslümanların yaklaşık 5.5 milyonu kimi savaşlarda açlıktan ve hastalıktan canını yitirerek ölmüş, 5 milyondan fazlası ise ülkelerinden sürülüp atılmıştır. Balkanlarda olsun diğer bölgelerde olsun, kurulan her yeni devlet, ayrılıp gitmiş, göç etmiş bulunan sakinlerinin çilesi üzerine kurulmuştur.”

Osmanlı nüfusu konusundaki çalışmalarıyla tanınan Wisconsin Üniversitesi öğretim üyesi araştırmacı Prof. Dr. Kemal Karpat ise, günümüze kadarki süreci ele alan demografik çalışmasında, göç ettirilen Türklerin ve Müslümanların sayısı ile ilgili olarak 9 milyon rakamını vermektedir. Bunun 7 milyonunu, Girit ve Ege Adalarını da içine alan Balkanlardan gelenlerin, 2 milyonunu ise Kırım, Kafkasya ve  Arabistan Yarımadasından göç edenlerin oluşturduğunu belirtmektedir.

Bu süreçte yaşanan en büyük kitlesel göç, 93 Harbi olarak bilinen 1877-78 Osmanlı-Rus savaşında yaşanır. Justin McCarthy’ye yaşanan katliam ve tehcir sonucu göç edenlerin sayısı 1 milyon 253 bindir. Bu rakam araştırmacı Doç. Dr. Nedim İpek’e göre ise 1 milyon 243 bindir. Balkan savaşında da göç ve nedenleri konusunda yaşananlar 93 Harbinden pek farklı değildir. Yine yüz binler kurtuluşu, geleceği Anadolu’da aramak zorunda kalmıştır. Göçler Cumhuriyet döneminde de sürer. Fakat bu sefer daha insancıl olarak ikili anlaşmalarla bir kurala bağlanarak. Ancak göçlerin nedeni bu dönemde de değişmemiştir.  Hala tek ulus tek devlet yaratmak amacı ve dolayısıyla baskılar da sürmektedir. Fakat Cumhuriyet döneminde göçlerin bir nedeni de, en azından 1950’lere kadar, Türkiye’nin nüfus açığını kapatma isteğidir.

Tabi ki, kurtuluşu ve geleceği Anadolu’da arayanlar sadece Türkler ve Müslümanlar değildir. Aynı zamanda çok sayıda gayrimüslim de benzer duygu ve niyetlerle bu coğrafyaya akın etmiştir. Başta Rumlar olmak üzere Bulgarları da içine alan gayrimüslim göçlerinin nedeni  ekonomik nitelikli olup, dolayısıyla isteğe bağlıdır. Yani Türklerin ve Müslümanların göçü gibi saldırılar, katliamlar sonucu ortaya çıkmış zorunlu göçler değildir. Bunlar arasında göç nedeni Türkler ve Müslümanlarla aynı olan tek gayrimüslim grup Yahudilerdir.

Gerçekler bu olduğu halde Türklerin  ve Müslümanların yaşadığı ders kitaplarında, tarih kitaplarında pek yer verilmez.

Konuyla ilgili olarak McCarthy şu değerlendirmeyi yapmaktadır: “Bulgarların, Ermenilerin, Rumların uğradığı kıyımları anlatan ders kitapları, tarih kitapları, Türklerin uğradığı aynı tür kıyımları anmazlar. Çünkü böyle bir yaklaşım tedirgin edici bir tarih yaklaşımıdır. Çünkü bu yaklaşım, Türkleri kurban olarak göstererek öyküyü anlatmaktadır. Oysa, emperyalizmin tarih anlayışında Türklere biçilen rol bu değildir. Emperyalizmin Türklere biçtiği rol barbarlıktır, çağdışılılıktır. Belki de günümüzde uluslararası barışın önündeki en büyük engel batının, doğu halklarına bakışındaki bu çarpıklıktır.”

16 Nisan 2005 cumartesi günü saat 19.30’da TRT 2’de yayına  girecek olan Balkanlar ve Göç adlı belgeselin ilk bölümünde, 1689’da Avusturya güçlerinin Üsküp’ü bombalaması sonucu meydana gelen Anadolu’ya yönelik ilk Türk göçleri ile, yine 18.yüzyılın sonunda başlayan ve 1922’ye kadar süren  kitlesel  Rum göçleriyle  az sayıda yaşanan  Bulgar  göçleri ele alınmaktadır.

14 bölümden oluşan belgeselin Yapım ve Yönetmenliği ile metin yazarlığını BALGÖÇ’ün de üyesi olan Metin Edirneli, Yapım ve Yönetim yardımcılığını Tolga Yener, avid kurgusunu Tuncay Günal, kameramanlığını ise Volkan Çınar ile Ali İhsan Açıkgözoğlu yapmaktadır.

 

BALGÖÇ Genel Merkezi, Bursa
 

ÖNEMLİ NOT: PROGRAM CUMARTESİ GÜNLERİ YAYINLANMAKTA, SAAT 19.10 İLE
19.30 ARASINDA AKIŞ PLANINA GÖRE DEĞİŞİKLİK GÖSTERMEKTEDİR 

1. BÖLÜM

a-      Balkanlardan Türklerin tehcir edilmesi konusu ve Justin McCarthy ile Prof. Dr. Muhammet Filipoviç’in görüşleri,

b-     Üsküp’ün bombalanması ve göçler.

c-      1804 Sırp İsyanı ve Göçler.

d-     Osmanlı ve Türk hoşgörüsü. Rum göçleri, bunun ekonomik ve siyasi nedenleri. Batı Anadolu’nun ve Karadeniz’in Rumlaştırılması süreci.

 

2. BÖLÜM

a-      1789 Fransız ihtilali ile Avrupa’da yaşanan savaş ve sonucunda Rusya’nın öne çıkması.

b-     Cezayir-i Seba Cumhuriyeti ve Rum isyanının temellerinin atılması.

c-      Mora isyanı, yaşanan katliam ve 25-30 bin Türkten ancak sağ kalabilen 3-4 binin göçü.

d-     Mora’da yaşananlar nedeniyle ayaklanmaya destek veren Patriğin idamı.

e-      Bulgarların göçü.

 

3. BÖLÜM

a-     Osmanlı-Rus savaşları, katliamlar ve göçlere etkisi konusunda genel bir değerlendirme.

b-     Avrupa’da 1848 isyanları ve Osmanlıya göçler.

c-     Kafkaslardan göçler.

d-     1878 Nisan ayaklanması, saldırılar, katliamlar ve göçler.

 

4. BÖLÜM

a-      1870’lerin genel ve kısa bir değerlendirmesi.

b-     Batak isyanı ve sonuçları. Avrupa’nın Türklere ve Osmanlıya bakışının 180 derece değişmesi, Hıristiyan-Müslüman çatışmasının temellerinin atılması. Emperyalizmin paylaşım mücadelesi.

c-      93 Harbi ve katliamlar. Çerkasky’nin konuyu soykırım olarak ele alacağını Savaş Bakanı Millyutin’e bildirmesi ve sonuçları.

d-     Eski Zagra, Harmanlı katliamları ve anılar.

 

5. BÖLÜM

a-      93 harbi ve göçler, yaşanan acılar.

b-     Muhacirlere devletin ve halkın yardımları.

c-      Rodop hükümeti ve sonuçları.

d-     Berlin Kongresi.

e-      Geri dönen göçmenlerin dramı.

f-       Göç edenlerin sayısı.

 

6. BÖLÜM

a-      Osmanlı hoşgörüsü ve Balkanlarda katledilen Yahudilerin Anadolu'ya göçü. Özellikle Selanik’ten göç.

b-     Bosna’nın Avusturya tarafından işgali, baskı ve saldırı, tehcir, asimilasyon politikaları ve göçler.

c-      Şarki Rumeli vilayetinin Bulgar Prensliğince ilhakı ile birlikte çatışmaların Osmanlı Devleti’nin Balkanlarda elinde kalan son toprak parçası olan Makedonya’ya kaydırılması ve kiliseler arası çatışma.

d-     Girit’te yaşanan Yunan ayaklanması, emperyalist güçlerin arabulucu rolü ile Girit’in elden çıkması ile göçler ve Enosis.

 

7. BÖLÜM

a-      Makedonya’da çatışma. İsyanlar ve saldırılar.

b-     1908 İkinci Meşrutiyetin ilanı, kiliseler sorununun çözümü ve Balkan ülkelerinin birleşmesi.

c-      Balkan Savaşı, Bulgar cephesi ve göçler.

d-     Hıristiyanlaştırma uygulamaları.

e-      Edirne’nin işgali ve göçler.

 

8. BÖLÜM

a-      Balkan Savaşı Sırbistan-Karadağ cephesi saldırılar ve göçler.

b-     Yunan kuvvetlerinin ilerleyişi, saldırılar ve göçler.

c-      Selanik’te perişan bir vaziyette Muhacir Türkler. Selanik’in teslim edilişi ve verilen sözlerin aksine yaşanan saldırılar, katliamlar ve göçler.

d-     Her şeye rağmen kalmayı başarabilenlerin öyküsü.

e-      İlk Mübadele: Türk-Bulgar

f-       İşkodra’dan göçler.

g-      Sırp Hırvat Sloven krallığının kuruluşu, Türklere ve Müslümanlara baskı, yıldırma ve tehcir politikaları ve göçler.

h-      1923 Sancak seçimleri, Müslümanların seçimleri kazanması ile artan ırkçı Sırp grupların saldırıları ve göçler.

 

9. BÖLÜM

a-      Yunanistan’ın Anadolu macerası, meydana gelen saldırılar ve yeniden göçler.

b-     Georgios Nakracas’ın değerlendirmesi.

c-      İyonya Pontus Devleti kurma mücadelesi ve Ege ile Karadeniz bölgelerine Rum ve Ermenilerin göçünün teşvik edilmesi.

d-     Kurtuluş Savaşı, Yunan Ordusunun Ege’ye dökülmesi ve mübadele.

e-      Mübadelenin gerçek yüzü. Yunan kaynaklarına göre Lozan Antlaşması’nda imzalanan mübadele antlaşmasından sonra Yunanistan’a giden Rumların sayısı 186 bindir. 1912 ile 1923 arasındaki bu dönem mübadeleye dahil edilen dönemdir. Giden Rumların toplam sayısı ise yine Yunan kaynaklarına göre 1 milyon 104 bin 216 kişidir. Fakat aynı dönemde Türklerin sayısı mübadeleye dahil edilmemiştir.

f-       Yunanistan’ın ve büyük güçlerin Anadolu’yu Rumlaştırma politikası.

g-      İlginç bir mübadele öyküsü; Balkanlarda ilk Türk Komitacısı Yüzbaşı Fuad Balkan tarafından gerçekleştirilen.

 

10. BÖLÜM

a-      Cumhuriyetin kurulması ve yeni göç politikaları.

b-     Türk-Bulgar dostluk antlaşması ve göçler.

c-      Turan Cemiyeti ve ırkçı Bulgarların saldırıları ve göçler.

d-     Bulgaristan’da 1934’te faşistlerin iktidara gelişi ve Türklere baskıların artması.

e-      1929’da Yugoslav Krallığının kuruluşu, Beyaz El adlı faşist grupların yerel yönetimlerde iktidara getirilmesi, Türklere yönelik baskıların ve saldırıların artması ve göçler.

 

 

 

11. BÖLÜM

a-      İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesi, fakat Yunanistan’da iç savaşın sürmesi ve Batı Trakya ile Rodoplar’dan Türklerin göç etmek zorunda kalması.

b-     Bulgaristan’da Komünistlerin iktidara gelmesi, değişen ekonomi, kültür, eğitim ve sosyal politikalar. Rodoplardaki Türklerin kuzey Bulgaristan’a sürgünü, artan baskılar.

c-      Stalin’in etkisi ve 1950 göçleri.

 

12. BÖLÜM

a-      Yugoslavya’da komünistlerin iktidara gelişi ekonomik, sosyal, kültürel politikaların değişimi. Türklere ve Müslümanlara baskıların artması ve göçler.

b-     Rankoviç’in Kosova’nın yönetimine getirilmesi baskı ve Sırplaştırma politikaları.

c-      Yücelciler derneğinin kapatılması ve önde gelenlerin idamı.

d-     İngiltere ve Amerika’nın Tito’yu batıya çekme politikaları. Olaya Menderes hükümetinin yaklaşımı ve 1956 göçleri.

 

13. BÖLÜM

a-      Bulgaristan’da Jivkov’un iktidara gelişi. İsim değiştirmeler, Türkçe eğitimin yasaklanması. Azimilasyon politikaları. Türklerin nüfusunun artışı. Sofya hükümetinin artan korkuları ve 1968 göçleri.

b-     1974 Kıbrıs barış harekatı, artan baskılar saldırılar ve Batı Trakya’dan Türk göçleri.

 

14. BÖLÜM

a-      1984 isim değişikliği. Türkçe konuşmanın yasaklanması ve baskılar.

b-     1989’da örgütlenen Türklerin ayaklanması ve göçler.